Najpopularniejszy w Polsce portal o finansach i biznesie
Money.plFirmaWszystko o leasinguLeasing w PolsceHistoria leasingu w Polsce
ZAPISZ SIĘ NA BEZPŁATNY NEWSLETTER




Rozwój leasingu w Polsce

Początki leasingu w Polsce można umieścić na przełomie roku 1990 i 1991. Powoływanie do życia firm leasingowych zaczęły rozpatrywać zarówno banki, jak i prywatne grupy kapitałowe. Szczególną motywacją dla powstawania prywatnych firm leasingowch, tak zwanych "libero", a więc nie należących do banków, było ustawowe zwolnienie z podatku dochodowego przez okres 3-letni wszystkich firm, w których znajdował się kapitał zagraniczny, czyli tak zwanych wówczas "joint ventures". W latach 1990-1996 tak zwany kapitał zagraniczny w sektorze leasingowym pochodził z reguły z prywatnych zasobów kapitałowych Polaków, żyjących na Zachodzie, posiadających polskie, zmienione lub podwójne obywatelstwo.

Jeszcze w 1996 roku, na około 200 funkcjonujących w Polsce firm leasingowych, zaledwie kilka(!) - należących do polskich banków - nie korzystało ze zwolnień od podatku dochodowego.

Możliwości zwolnień z podatku dochodowego zostały przez polski Sejm zniesione z końcem marca 1997 roku i od tego czasu wszystkie firmy leasingowe w Polsce zaczęły pracować na tych samych warunkach. Również od tego momentu klasyfikacja firm leasingowych w Polsce zaczęła ulegać istotnym zmianom. Obecnie dominują firmy leasingowe, należące do banków lub koncernów samochodowych, podobnie jak to ma miejsce w zachodniej części Europy.

Leasing, jako nowy fenomen finansowania inwestycji w Polsce, charakteryzował się w pierwszym okresie rozwoju ogromną dynamiką. W 1992 roku wartość nowych umów leasingu wyniosła 85 milionów USD, natomiast już w roku 1993 -185 milionów, w roku 1994 - 285 milionów, w roku 1995 -500 milionów, a w roku 1996 -750 milionów USD. Wszystkie te szacunki opracowywane były w dolarach amerykańskich ze względu wysoką podówczas inflację złotego i bardzo duże różnice w kursach polskiej waluty wobec walut zachodnich w poszczególnych latach.

Należałoby w tym miejscu powtórzyć motto, wielokrotnie prezentowane przez LEASEUROPE w kontaktach z partnerami ze świata zewnętrznego, przyjęte również przez Komisję Unii Europejskiej w wydawanych przez nią tzw. dyrektywach, a mianowicie:

"LEASING I KREDYT SĄ DWIEMA CAŁKOWICIE INNYMI KONCEPCJAMI"

W listopadzie 1996 roku powołane zostało do życia i zarejestrowane w sądzie stowarzyszenie firm leasingowych o nazwie Konferencja Przedsiębiorstw Leasingowych w Polsce, zarejestrowane następnie w LEASEUROPE w Brukseli.

Od początku 1997 roku Konferencja Przedsiębiorstw Leasingowych w Polsce (w skrócie KPL) zaczęła opracowywać i publikować statystyki rozwoju leasingu w Polsce, z przeznaczeniem dla swoich członków, dla LEASEUROPE w Brukseli i dla polskiej prasy codziennej i fachowej (prezentowane na konferencjach prasowych). W czerwcu 2003 roku podczas Walnego Zebrania członkowie KPL zdecydowali o zmianie nazwy stowarzyszenia na Związek Przedsiębiorstw Leasingowych oraz uchwalili dwa bardzo ważne, opracowywane od dłuższego czasu dokumenty, a mianowicie kodeks etyki oraz standardy zawodowe przedsiębiorcy leasingowego.

Według statystyk ZPL, opracowywanych na podstawie danych statystycznych otrzymywanych tylko od firm członkowskich, i według statystyk wydawnictwa GEMINI, opracowywanych na podstawie danych i szacunków, zbieranych od wszystkich firm leasingowych - leasing w Polsce rozwijał się od 1997 roku następująco (w milionach PLN):

  według ZPL według GEMINI
1997 3.688,6 4.205,0
1998 6.409,2 6.616,0
1999 7.539,8 8.177,0
2000 6.879,0 8.017,0
2001 6.445,2 7.043,0
2002 7.280,8 7.843,0

W przypadku przeprowadzania analiz powinno się zatem brać pod uwagę dane statystyczne publikowane w "Polskim Rynku Leasingu", wydawanym w odstępach półrocznych przez wydawnictwo GEMINI.

Rok 2000 przyniósł załamanie rynku leasingowego w Polsce na skutek spektakularnych bankructw kilku firm leasingowych. To z kolei spowodowało zalecone przez Związek Banków Polskich zaostrzenie kryteriów i warunków refinansowania operacji leasingowych przez banki operujące w Polsce, włącznie z koniecznością tworzenia rezerw w tych bankach w wysokości udzielanych kredytów, co pogarszało wyniki finansowe w publikowanych bilansach tych banków.

W roku 2001 wypadło z rynku leasingowego kilkadziesiąt firm leasingowych, wobec których sektor bankowy z różnych powodów wstrzymał refinansowanie operacji leasingowych. Koniec roku przyniósł też ogłoszoną przez kilka banków i innych wierzycieli głośną upadłość kolejnej czołowej firmy leasingowej. Spowodowało to drugi z kolei spadek wartości oddawanych w użytkowanie przedmiotów leasingu przez firmy leasingowe, nerwowość w sektorze leasingowym, w sektorze bankowym oraz pewnego rodzaju niepewność wśród potencjalnych leasingobiorców.

Rok 2002 był natomiast rokiem powrotu leasingu na normalną ścieżkę rozwoju. Leasing nie osiągnął jeszcze poziomu z 1999 roku, ale wielkością 7.943,0 milionów PLN zbliżył się poważnie do tego rekordowego jak dotąd roku.

Wyniki za I połowę 2003 roku wykazują, że rok 2003 może być kolejnym rokiem wzrostu wolumenu leasingu w Polsce, a może nawet rokiem rekordowym, z wynikiem wyższym niż rok 1999. Wartość zawartych transakcji leasingu ruchomości wyniósł 4.236,0 milionów PLN, a nieomal regułą jest, że wyniki drugiej połowy roku są lepsze od wyników pierwszej połowy.

Zgodnie z tradycją stworzoną przez Komitet Statystki i Marketingu LEASEROPE, dane statystyczne dotyczące leasingu ruchomości podlegają podziałowi na następujące grupy:
  • maszyny i urządzenia przemysłowe
  • komputery i sprzęt biurowy,
  • środki transportu drogowego (bez samochodów osobowych),
  • samochody osobowe,
  • środki transportu kolejowego, powietrznego i wodnego,
  • inne pozostałe (stanowiące minimalny udział).
W analizowanym okresie (to jest od początku publikowania w Polsce tzw. oficjalnych danych statystycznych dotyczących leasingu ruchomości i nieruchomości) od roku 1997 do roku 2002 włącznie, udział grupy maszyn i urządzeń przemysłowych w ogólnym wolumenie leasingu ruchomości wynosił w granicach 26,0 - 35,5%. Udział grupy komputerów i sprzętu biurowego wynosił 4,1 - 5,5%. Natomiast grupa środków transportu drogowego stanowiła grupę dominującą: w granicach 49,0 - 59,0%.

Grupa samochodów osobowych, co jest fenomenem w skali nie tylko Europy, ale i całego świata, stanowiła do 2001 roku poniżej 1%, w roku 2001 osiągnęła 2,7%, a dopiero w roku 2002 zanotowała znaczny wzrost - do 7,9%. Od roku 2002 Ministerstwo Finansów dość istotnie poprawiło warunki leasingu samochodów osobowych. Odzwierciedleniem tej decyzji polskich władz był wyraźny wzrost wolumenu leasingu samochodów z 187,7 miliona w 2001 do 626,1 miliona PLN w 2002 roku. Ta tendencja wzrostowa powinna utrzymywać się w kolejnych latach.

Grupa środków transportu kolejowego, powietrznego i wodnego stanowiła tradycyjnie niski udział, od najniższego poziomu 0,5% w roku 1998 do 3,9% w roku 2001.

A oto dane porównawcze z roku 2002 i I półrocza 2003 roku - udział poszczególnych grup w %:
 
  2002 I półr.2003
maszyny i urządzenia przemysłowe     26,0 26,3
komputery i sprzęt biurowy         4,1 2.2
środki transportu drogowego     59,0 62,3
samochody osobowe            7,9 7,6
środki transportu kolejowego, powietrznego i wodnego           1,4 0,3
inne      1,6 0,3

20 lipca 2001 roku została uchwalona przez Sejm kolejna Ustawa o zmianie ustaw o podatku dochodowym od osób fizycznych, o podatku dochodowym od osób prawnych, a także o podatku od towarów i usług oraz o podatku akcyzowym. Zasadniczą treść noweli stanowią nowe uregulowania w zakresie opodatkowania podatkiem dochodowym stron umowy leasingu. Ustawa definiuje dla potrzeb podatkowych umowę leasingu, określa warunki, jakie umowa taka ma spełniać, oraz jej skutki podatkowe. 

Pozytywnym sygnałem dla dalszego rozwoju leasingu w Polsce było uzupełnienie w 2001 roku Kodeksu Cywilnego definicją umowy leasingu, co spowodowało, że od tego momentu leasing przestał być określany jako umowa nienazwana.

W połowie 1997 roku Ministerstwo Sprawiedliwości podjęło bardzo ważną decyzję o powołaniu do życia Komisji Kodyfikacyjnej Prawa Cywilnego. Komisja ta uznała umowę leasingu za dostatecznie wykształconą w praktyce gospodarczej i za dojrzałą do ujęcia w ramy cywilnoprawne. Było to tym bardziej niezbędne, że brak definicji i charakterystyki umowy leasingu powodował różnorodne interpretacje umów leasingu przez Urzędy Skarbowe, tzw. podatkowe departamenty Ministerstwa Finansów. Co gorsze, pojawiały się  niejednokrotnie wręcz sprzeczne ze sobą nawzajem, wydawane w różnych miastach, decyzje Naczelnego Sądu Administracyjnego w zakresie klasyfikacji omów zwanych "umowami leasingu". Prace Komisji trwały w latach 1997-1999.

Rada Ministrów w dniu 8.lutego 2000 roku przyjęła opracowany przez Ministerstwo Sprawiedliwości projekt ustawy o zmianie ustawy "KODEKS CYWILNY", która zawierała między innymi nową regulację umowy leasingu. Następnie:

  • 28. marca 2000 roku przesłany przez rząd projekt ustawy został poddany pierwszemu czytaniu w Sejmie,
  • 25. lipca 2000 roku odbyło się drugie czytanie projektu ustawy w Sejmie,
  • 26. lipca 2000 roku, po trzecim czytaniu, Sejm przyjął tę ustawę jako Ustawę o zmianie ustawy "KODEKS CYWILNY" z nieznacznymi zmianami wprowadzonymi przez

Komisję Nadzwyczajną ds. Zmian w Kodyfikacjach,

  • 10. sierpnia 2000 roku Senat zaakceptował ustawę w przyjętym przez Sejm brzmieniu,
  • 29. sierpnia 2000 roku prezydent Aleksander Kwaśniewski definitywnie podpisał ustawę,
  • 8. września 2000 roku treść ustawy została ogłoszona w Dzienniku Ustaw,
  • 9. grudnia 2000 roku ustawa weszła w życie.

Przepisów ustawy nie stosuje się do umów leasingu, które zostały zawarte przed dniem jej wejścia w życie. Powstał też pewnego rodzaju okres przejściowy od wejścia w życie regulacji Kodeksu Cywilnego dotyczących umowy leasingu, tj. od dnia 9. grudnia 2000 do 30. września 2001 roku. Umowy leasingowe zawarte w tym okresie oceniane są z punktu widzenia prawa cywilnego według nowych regulacji o umowie leasingu w Kodeksie Cywilnym, a jednocześnie według przepisów podatkowych z tego okresu. Ten okres przejściowy trwa zresztą w całym okresie ważności umów leasingu, a więc na przykład dla umów 3-letnich zakończy się w okresie między 9. grudnia 2003 roku a 30. września 2004 roku, a dla umów 5-letnich zakończy się w okresie między 9. grudnia 2005 roku a 30. września 2006 roku.

Dopiero umowy zawarte z datą od 1. października 2001 roku podlegają nowemu prawu podatkowemu. Tematowi temu poświęcony jest oddzielny obszerny rozdział w tej książce ("Umowa leasingu w polskim prawie podatkowym").

Przyjęte w znowelizowanym Kodeksie cywilnym regulacje dotyczące umowy leasingu w istotny sposób dostosowuja polskie prawo do wymogów  ustawodawstwa Unii Europejskiej. Termin "leasing" jest uznawany w całym świecie jako tzw. termin techniczny (terminu technicus) - i w Polsce nie znaleziono na niego polskiego odpowiednika. Termin "leasing" został więc uznany za należący do zwyczajowo używanej terminologii naukowej i gospodarczej. Został on też przyjęty przez Radę Języka Polskiego i Biuro Studiów i Ekspertyz Kancelarii Sejmu zarówno dla ustawy o zmianie ustawy "KODEKS CYWILNY", jak i dla innych ustaw.

Natomiast zarówno w znowelizowanym Kodeksie Cywilnym, jak i przyjętych w 2001 roku nowelizacjach prawa podatkowego i ustawy o rachunkowości zastosowane zostało polskie nazewnictwo stron w umowie leasingu - a mianowicie "finansujący" i "korzystający" zamiast używanych i rozpowszechnionych w praktyce sektora leasingowego terminów "leasingodawca" i "leasingobiorca".

Trzecim kamieniem milowym w ustanawianiu prawnych podstaw funkcjonowania leasingu w Polsce jest znowelizowana Ustawa o rachunkowości z dnia 23. sierpnia 2001 roku, która weszła w życie 1. stycznia 2002 r.

W ustawie tej, niezależnie od innych zmian i uzupełnień, dodany został cały rozdział poświęcony problematyce leasingu.

Wprawdzie znowelizowana Ustawa o rachunkowości nie posługuje się terminem "leasing", jednakowoż warunki wymienione w jej art. 3 ust. 4 kwalifikują opisane tam umowy jako leasing finansowy w absolutnej zgodności z Międzynarodowym Standardem Rachunkowości nr 17 (MSR 17), przyjętym i rekomendowanym do stosowania od 1. stycznia 1999 roku przez Międzynarodowy Komitet Standardów Rachunkowości (International Accounting Standards Committee) w Londynie. W gruncie rzeczy, zarówno w znowelizowanym Kodeksie Cywilnym, jak i w znowelizowanej Ustawie o rachunkowości, wymienione w obu tych dokumentach regulacje dotyczą przyjętego w MSR 17 leasingu finansowego.

Wzorem MSR 17, znowelizowana Ustawa o rachunkowości powiada w jednym zdaniu, że w przypadku, gdy dane umowy leasingu nie spełniają warunków przewidzianych dla leasingu finansowego, należy je kwalifikować do leasingu operacyjnego, określonego praktyką gospodarczą, a nie szczegółowymi definicjami ustawowymi. Ani Ustawa o rachunkowości, ani tzw. ustawa podatkowa, ani znowelizowany Kodeks Cywilny - z zupełnie oczywistych przyczyn - nie zajmują się szczegółowym definiowaniem wszystkich rodzajów umów leasingu. Definicje te to przedmiot wieluset stron omówień i analiz należących do literatury fachowej o charakterze podręcznikowym, uwzględniającej także wyszczególnienie wszystkich różnic interpretacyjnych i językowych w literaturze anglosaskiej, francuskiej czy niemieckiej.

Autorzy noweli w Ustawie o rachunkowości bardzo dobrze - w moim przekonaniu - wskazali w art. 10 ust.3, iż:

"W sprawach nieuregulowanych przepisami ustawy, przyjmując zasadę (politykę) rachunkowości, jednostka może stosować krajowe standardy rachunkowości wydane przez uprawniony w myśl ustawy Komitet Standardów Rachunkowości. W przypadku braku odpowiedniego standardu krajowego może stosować Międzynarodowe Standardy Rachunkowości."

Znowelizowana Ustawa o rachunkowości nie wskazuje bowiem żadnych rozwiązań (byłaby zbyt szczegółowa) w zakresie:

  • prezentacji rozrachunków z tytułu leasingu finansowego
  • sposobu wyceny przychodów i kosztów leasingu finansowego,
  • ich prezentacji w rachunku zysków i strat,
  • sposobu rozliczania sprzedaży przedmiotu leasingu po zakończeniu umowy leasingu.
Niewykluczone, że wszystkie wyżej wymienione i inne kwestie są już uregulowane w tzw. dyrektywach Komisji Unii Europejskiej, które Polska będzie musiała przyjąć i powinna stosować po wejściu do Unii Europejskiej od 1. maja 2004 roku.

Podzielam - jako wieloletni praktyk - zdanie tych doskonałych polskich i zagranicznych ekspertów w dziedzinie rachunkowości (członków Międzynarodowego Komitetu Standardów Rachunkowości w Londynie), którzy odważnie twierdzą, że najlepszym źródłem uregulowań prawnych jest praktyka gospodarcza, a nie przekonania teoretyczne.

Pierwszym dowodem na prawdziwość tego twierdzenia jest fakt, że próby unifikacji pojęć i definicji w zakresie leasingu w skali światowej trwają już od około 30 lat. Powstały na ten temat setki opracowań książkowych, wzbogacających fachową literaturę anglojęzyczną, niemiecką i francuską.

Już w lutym 1974 roku Sekretariat Międzynarodowego Instytutu Unifikacji Prawa Prywatnego z siedzibą w Rzymie (UNIDROIT) wystąpił na 53 sesji Rady Zarządzającej z propozycją zbadania możliwości opracowania jednolitych ram prawnych dla leasingu w skali międzynarodowej. W 1975 roku Sekretariat UNIDROIT powołał do życia czteroosobową "grupę badawczą w celu rozpoznania problemu", z wyłączeniem jedynie leasingu nieruchomości i tzw. leasingu krajowego.

W marcu 1977 roku Rada Zarządzająca UNIDROIT powołała z kolei 6-osobową grupę badawczą, która na posiedzeniu Rady w Rzymie jeszcze w tym samym marcu 1977 roku uznała za możliwe uregulowanie prywatnoprawnych kwestii leasingu międzynarodowego.

Z kolei w maju 1977 roku na 56 sesji UNIDROIT Rada Zarządzająca powołała do życia wieloosobową grupę ekspertów, której zadaniem było wypracowanie kompletnej listy podstawowych założeń jednolitych reguł oraz projektu (propozycji) rozwiązań poszczególnych problemów w leasingu międzynarodowym. W latach 1977-1984 grupa ta odbywała w różnych miastach świata liczne spotkania i posiedzenia plenarne z udziałem ekspertów z innych krajów, aż wreszcie w czerwcu 1984 roku na 63 sesji Rady Zarządzającej UNIDROIT Rada ta przyjęła opracowaną przez Sekretariat UNDROIT kolejną, wielokrotnie dyskutowaną, uzupełnianą i zmienianą przez grupę ekspertów i sam Sekretariat, wersję tzw. projektu wstępnego w sprawie leasingu międzynarodowego.

Dalszy ciąg prac przejął na siebie komitet ekspertów rządowych (w tym ekspertów z Polski). Komitet ten odbył trzy posiedzenia (w kwietniu 1985, 86 i 87) w siedzibie Sekretariatu UNIDROIT w Rzymie. Na trzecim (ostatnim) posiedzeniu komitet przyjął "Projekt Konwencji o Międzynarodowym Leasingu Finansowym". Ostateczny projekt konwencji, zwanej w skrócie konwencją UNIDROIT, po gruntownej i szczegółowej dyskusji i wprowadzeniu wielu zmian (raczej o charakterze redakcyjnym i językowym) został przyjęty w Ottawie (Kanada) 28 maja 1988 roku w formie Aktu Końcowego konferencji dyplomatycznej, w której udział wzięli przedstawiciele 56 państw (w tym Polski) i 10 organizacji i stowarzyszeń międzynarodowych.

Inicjatywa Sekretariatu i Rady Zarządzającej UNIDROIT w Rzymie z 1974 roku uruchomiła pewnego rodzaju lawinę działań i przemyśleń, prowokujących liczne grupy praktyków i teoretyków leasingu w całym świecie do przeanalizowania wszystkich aspektów umowy leasingu oraz praw i obowiązków wszystkich trzech stron umowy (finansującego, korzystającego oraz dostawcy przedmiotu leasingu). Leasing w swoim nowocześniejszym wydaniu funkcjonował już wtedy w Ameryce Północnej od około 20 lat, a w Europie i na świecie od około 10 lat. W trakcie trwającej 14 lat (licząc do zawarcia konwencji UNIDROIT w maju 1988 roku) dyskusji,  poddano analizie całą praktykę leasingu w okresie po drugiej wojnie światowej. Rozważania dotyczyły nie tylko tzw. leasingu międzynarodowego, ale również praktyki leasingu w najważniejszych krajach Ameryki i Europy (chociaż sama konwencja UNIDROIT dotyczyła tylko tzw. leasingu międzynarodowego). Dyskusja rozpoczęta w 1988 roku trwa zresztą do dnia dzisiejszego. Nauka o leasingu nie jest nauką skończoną.

Nie ulega najmniejszej wątpliwości, że sama Konwencja UNIDROIT oraz wszystkie związane z nią przemyślenia i dyskusje stanowiły podstawę sformułowania Międzynarodowego Standardu Rachunkowości nr 17 IASC w Londynie. Standard ten był zresztą również dyskutowany i zmieniamy w okresie kilku lat aż do jego ostatecznego przyjęcia przez IASC w kwietniu 1997 roku z rekomendacją stosowania go przynajmniej przez kraje członkowskie IASC (w tym Polskę), od początku 1999 roku.

Tak, jak regulacje Konwencji UNIDROIT stały się podstawą opracowania definicji i warunków umowy leasingu w znowelizowanym polskim Kodeksie Cywilnym, tak MSR 17 stanowił punkt wyjścia przy formułowaniu nowelizacji polskiej Ustawy o rachunkowości w części dotyczącej leasingu.

Tajemnica sukcesu, jakim stał się rozwój leasingu na całym świecie, leży przede wszystkim korzyściach wynikających ze szczególnych metod rachunkowości u finansującego i korzystającego, nie bierze się zaś z samego faktu, że umowa leasingu za użytkowanie przedmiotu leasingu przewiduje płatności ratalne w okresach zbliżonych do kredytów bankowych i kosztach zbliżonych do takich kredytów.

Dlatego inicjatorom i autorom nowelizacji Ustawy o rachunkowości, tak zresztą jak i inicjatorom i autorom uzupełnienia Kodeksu Cywilnego o umowę leasingu, należą się szczególne podziękowania.

Należy odnotować fakt, że polski sektor gospodarczy posiada coraz większą wiedzę o korzyściach wynikających z operacji leasingowych w porównaniu z korzyściami z klasycznych operacji kredytowych, oferowanych przez banki operujące w Polsce. Coraz więcej managerów, zarówno w sektorze prywatnym, jak i publicznym, zdaje sobie sprawę z istotnych różnic w księgowaniu operacji leasingowych i operacji kredytowych, ich niższych kosztach w bilansach firm itp. Dowodem tego jest istotny wzrost tak zwanej średniej wartości umowy leasingu. O ile jeszcze w 1996 roku tak zwane "big tickets" czyli umowy powyżej miliona złotych należały do rzadkości, o tyle już w latach 2000-2002 transakcje leasingowe o takiej wartości liczone były w dziesiątkach, jeżeli nie w setkach, nie mówiąc o rozwoju umów leasingu w zakresie nieruchomości o dużych wartościach, co jest przedmiotem omówienia w innym rozdziale tej książki ("Leasing nieruchomości w Polsce").

Szacuje się, że udział leasingu w ogólnych wartościach przedsięwzięć inwestycyjnych w Polsce wynosi od 1997 roku niezmiennie około 8%. Gdyby założyć, że udział leasingu w nowych inwestycjach w krajach zarówno Europy Zachodniej, jak i Środkowej (włącznie z Republiką Czeską, Węgrami, Słowacją i Słowenią) wynosi około 20%, a w Wielkiej Brytanii ponad 30%, to perspektywy rozwoju leasingu w Polsce w kolejnych latach są z pewnością ogromne.

Adam Martowski
Gazeta Małych i Średnich Przedsiębiorstw